درباره شهرستان اشکذر
در تاریخ جدید یزد آمده است که بنای اشکذر به دست اشکین زال (اشک بن زال) که از ملوک الطوایف زمان اشکانیان بوده ، بنیانگذاری شده است که اهالی نیز این موضوع را تایید می کنند و لذا پیشوند « اشک» دقبقا به همین علت می باشد در مورد پسوند « ذر» به دلیل نبودن منبع تاریخی اطلاع دقیقی در دست نیست ، ولی به گفته ی اهالی اشک بن زال زنی داشته به نام « آذر» که به گفته ی آنها پسوند « ذر» مخفف همان نام آذر در لهجه ی بومب بوده است.نویسندگان کتب تاربخی ، بنای اولیه ی شهر اشکذر را از زمان اشکانیان می دانند . احمد بن حسن بن علی کاتب یزدی ، مولف کتاب تاریخ جدید یزد می نویسد : « در زمان اشکانیان ، اشک بن زال (اشکین زال) که از ملوک الطوایف بود ، اشکذر را او ساخت » با این توضیح ، اشکذر در زمان اشکانیان به وجود آمده است و قدمت آن به حدود ۲۰۰۰ هزار سال می رسد. عده ای اشکذر را خیلی قدیمی ترمی دانستند و معتقدند که بنای اولیه ی اشکذر به علت حمله ی شنهای روان در زیر خاک مدفون گشته است . سون هدین فرانسوی در سال ۱۹۱۰ میلادی در سفر خود به یزد ، اشکذر را چنین معرفی می کند : «ما شش میل انگلیسی از میان دریایی از تپه های شنی عبور کردیم و دوبار راهمان را گم کردیم. این همان شنی است که به طوری که پیش بینی می شود روزی شهر یزد را غرق خواهد کرد. این شن ، اشکذر قدیم را پوشانده است.»
بنای موجود اشکذر ، با احداث قنات کویر به دست اشک بن زال که منشا آن در نزدیکی صفاییه کنونی در یزد است ، آغاز و شروع به رشد نموده است و مردم در کمال خوشی و آبادانی به کشاورزی می پرداخته اند . این قنات از زمان احداث حدود ۱۲۰ قفیز آب داشته و اراضی بسیاری را به زیر کشت می برده است.
آب و هوای اشکذر
این منطقه فاقد کوهستان و در نتیجه دارای آب و هوای صحرایی با طوفان های توام با شن و ماسه می باشد . تپه های هلالی شکل که یکی از پدیده های فرسایش بادی است در تمام مناطق مشاهده می گردد به همین علت از زمان های بسیار قدیم برای مصون بودن روستاها از طوفان های کویری ، خانه ها و اماکن اصلی ده به صورت متمرکز و مزارع و باغات ، مساکن را محاصره کرده اند .
ویژگی های طبیعى
شهرستان اشکذر شبیه مثلثى است که یک رأس آن متوجه جنوب است و در ضلع شمالى آن شهرستان اردکان، در ضلع شرقى آن بخش مرکزی و در ضلع غربى آن نیز بخش خضرآباد همین شهرستان قرار گرفته است و با مساحت ۴۵ کیلومتر مربع در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان یزد قرار گرفته است و جمعاً ۱۳۴ آبادی در خود جای داده است ؛ شهرستان اشکذر در دشت یزد – اردکان واقع شده است . در سراسر این دشت برخانهای (تپههای شنى هلالى شکل) متعدد که حاصل فرسایش بادی است، به چشم مىخورد. گفته مىشود که منشأ این شنهای روان ناحیة ندوشن و باتلاق گاوخونى است. بهطور کلى این ناحیه دارای ویژگیهای آب و هوای صحرایى است. میانگین حداکثر و حداقل دما طى یک دورة کوتاه مدت ۶ ساله (۱۳۵۷-۱۳۶۳ش) به ترتیب حدود ۲۸ و ۱۰ درجة سانتىگراد برآورد شده است. میانگین بارش سالانه طى همان سالها ۶۸ میلىمتر بوده است. شهر اشکذر فاقد رودخانة دائمى است و تنها، رودخانة رحمتآباد که از ارتفاعات خونزا در شمال باختر یزد سرچشمه مىگیرد، در فصل بارندگى دارای جریان آب است .
بروز طوفانهای شن و ماسه و فرسایش بادی حاصل از آن از ویژگیهای این ناحیه است که همراه دیگر عوامل نامساعد طبیعى از جمله کمى ریزشهای جوی و کاهش تدریجى منابع آب زیرزمینى، موجب فقدان پوشش گیاهى شده است. در این دشت جانورانى مانند آهو، روباه، خرگوش و گونههایى از پرندگان مانند کبوتر و تیهو وجود دارند.
شهرستان اشکذر در اواسط نیمة نخست سدة حاضر از بخشهای یازدهگانة شهرستان یزد بهشمار مىرفته، و ۲۲۴۵۲نفر را در خود جای مىداده است. با تغییراتى در حدود سیاسى – اداری کشور، اشکذر هماکنون به عنوان یک شهرستان در استان یزد است و از ۱۳۴ آبادی آن، ۲۶ آبادی دارای سکنه و ۱۰۸ آبادی خالى از سکنه شده که خود گویای افزایش مهاجرت روستاییان به شهرهای بزرگ است . بر مبنای آخرین سرشماری عمومى نفوس و مسکن،۲۹۱۷۷نفر ( ۶۲۷۷خانوار) در این بخش سکنى دارند که۱۵۴۰۱تن از آنان مرد و ۱۳۷۷۶تن زن بودهاند. بدینسان در مقابل هر ۱۰۰ زن، ۱۱۱ مرد در این بخش وجود داشته است .
ویژگی های اقتصادی
فعالیت اقتصادی ساکنان اشکذر و دهستان رستاق ، در رشتة کشاورزی، صنایعدستى، پیشهوری و کارگری است. با وجود مشکلات دسترسى به منابع، کشاورزی مهمترین فعالیت مردم ناحیه بهشمار مىرود. درگذشته بیش از ۵۰ قنات، آب موردنیاز کشت را فراهم مىکردهاند که در ایجاد و توسعة ی روستاها نقش مهمى داشتهاند. با حفر چاههای عمیق و نیمهعمیق متعدد و بهرهبرداری بىرویه از آنها و همچنین کمى بارش، بهتدریج بسیاری از قنات ها خشک و بدون استفاده ماندهاند. آمار موجود نشان مىدهد که در ۱۳۵۸ش، از ۲۲ قنات موجود دربخش اشکذر همگى خشک بودهاند، در عوض در همان سال از ۳۷ چاه عمیق و ۲۹ چاه نیمهعمیق در این نواحى بهرهبرداری مىشده است. خشک شدن قناتها، خود عاملى برای مهاجرت روستاییان به شهرها بوده است. این مهاجران اغلب در شهرهای قم، تهران، سبزوار و مشهد سکنى گزیدهاند. عدهای نیز در جست و جوی کار به کشورهای حاشیة ی خلیجفارس رفتهاند.
در اشکذر از دیرباز برای اندازهگیری آب از واحدی محلى به نام جرّه یا جرعه – معادل ۱۲ دقیقه آب – و برای اندازهگیری زمین از مقیاسى بهنام قفیز استفاده مىشده است.
فرآوردههای کشاورزی اشکذر بهطور عمده عبارتند از گندم و جو، نباتات علوفهای، دانههای روغنى، حبوبات و پیاز که در کنار آنها نباتات جالیزی، انار، پسته، گوجهفرنگى و سیب درختى نیز به عمل مىآید و اخیراً به علت مساعد بودن زمین، تولید پسته رو به افزایش گذاشته است. چرخاب یکى از نواحى مساعد کشاورزی بخش اشکذر بهشمار مىآید که بهسبب برخورداری از آب فراوان و خاک حاصلخیز در تولید محصولات کشاورزی و جالیزی اهمیت دارد. بهطور کلى برخى از فرآوردههای کشاورزی بخش اشکذر به نواحى دیگر استان و نیز سایر استانها صادر مىشود . در سالهای اخیر، دولت برای تثبیت شنهای روان در این منطقه اقدام به کشت نهال های ویژه ی نواحى کویری مانند تاغ و گز و اسکنبیل کرده است و این خود افزون بر جلوگیری از فرسایش بادی و محافظت از روستاها، در مساعد نمودن نسبى آب و هوای منطقه مؤثر بوده است.
پرورش دام و طیور در کنار زراعت از دیگر فعالیتهای اقتصادی مردم این نواحى است.
ویژگیهای طبیعى این بخش نیز سبب توسعة صنایعدستى، بهویژه قالىبافى به عنوان کمک درآمد خانوارهای ساکن دهستان رستاق است، به گونهای که کارگاههای نساجى قدیمى (شَعْربافى) بهتدریج به کارگاههای صنعتى بدل شده است. هماکنون، از کارگاههای متعدد قالىبافى،گلیمبافى،ریسندگىو بافندگىالیافو تولیدپارچهبهرهبرداری مىشود. علاوه بر صنایع نساجى، کارگاههای رنگسازی، فیلترسازی، اتاق و تانکرسازی، موزائیکسازی، آجر پزی، سنگبری، مواد پلاستیکى و کفشدوزی نیز در این بخش فعالیت دارند. از دیگر تولیدات مهم اشکذر، آجر است که در کارخانهای واقع در سرچشمه تولید مىشود؛ همچنین از معدن سنگ گچ واقع در نزدیکى روستای عصرآباد به نحو مطلوبى بهرهبرداری مىشود .
ویژگی های فرهنگى
مجموعهای از شرایط طبیعى، اقتصادی و فرهنگى موجب علاقهمندی ساکنان اشکذر به تحصیل علم بوده است؛ بهگونهای که هماکنون۷۵ دبستان، ۲۷ مدرسة راهنمایى، ۱۰ دبیرستان و یک مدرسة فنى و حرفهای در آنجا وجود دارد. عدهای نیز برای فراگیری علوم اسلامى راهى مدارس علوم دینى دیگر نواحى بهویژه شهر قم مىشوند .
ساکنان اشکذر، بهطور عمده مسلمان و شیعه هستند . علاوه بر اماکن متعدد مذهبى مسلمانان، یک آتشکده بهنام «درب مهر»، متعلق به زرتشتیان، در روستای اللهآباد دایر است.
آثار باستانی
۱)اسفنجریه ی اشکذر (اسفنجرد)
۲)مسجد جامع اشکذر (مربوط به دوره ی صفوی)
۳)آسیاب آبی اشکذر (مربوط به قرن هشتم ه.ق)
۴)مسجد حاجی رجبعلی اشکذر
۵)قلعه ی قدیمی اشکذر
۶)مسجد ریگ رضوانشهر
۷)باغ وزیر حجت آباد
۸)بادگیر عصرآباد
۹)گنبد تاج در روستای ابراهیمآباد
۱۰)قلعه و خندقى در روستای عزآباد
۱۱)خانقاه و آرامگاه سلطان محمودشاه
۱۲)امامزاده سیدحسین در روستای بندرآباد
۱۳)ویرانههای شهر کهنه در مجومرد
محصولات مهم کشاورزی اشکذر:
گندم ، جو ، نباتات علوفه ای ، انواع سبزیجات و محصولات جالیزی می باشد. انواع میوه جات از قبیل هلو ، شفتالو ، زردآلو ، سیب ، پسته ، انار و انگور عمده ترین محصولات باغداری است که در این ناحیه برداشت می شود. صنعت قالی بافی همانند دیگر نقاط یزد در اشکذر رواج دارد و لبّافی از صنایع دستی سنتی اشکذر است.
درباره ی شهر تاریخی اشکذر
این شهر مرکز بخش اشکذر در ۲۲ کیلومتری شمال یزد و در ۸ کیلومتری باختر جادة یزداردکان واقع شده است. طول جغرافیایى آن ۵۴ و ۱۳ و عرض جغرافیایى آن ۳۲ و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۱۷۵متر است .
برخى منابع تاریخى یزد، زمان برپایى اشکذر را به دورة ملوک الطوایفِ پارتى و به اشک، پسر زال نسبت دادهاند . بعید نیست که این نسبت به سبب شباهت اسمى بوده باشد . ولى بهطور قطع، اشکذر در دورة اسلامى در ابتدای سدة ۸ق وجود داشته است، چه بناهایى متعدد مربوط به آن دوره در این شهر برپا بوده است. نخستین آنها خانقاهى بوده که شیخى صاحب کرامت، بهنام شیخ تقىالدین دادا آن را ساخته بوده است. دیگری خانقاهى است منسوب به امیر رکنالدین محمد قاضى (د ۷۳۲ق) از اعیان یزد. در این مکانها نیازمندان اطعام مىشدهاند. بسیاری از املاک و قناتهای اشکذر نیز بهصورت وقف اداره مىشده، و عایدات حاصل از آنها به مصرف درماندگان و نیازمندان مىرسیده است .
اشکذر در اواسط نیمة نخست سدة حاضر قصبة مرکز بخش اشکذرِ شهرستان یزد بهشمار مىآمده، و ۲۹۴۳نفر جمعیت داشته است . در نخستین سرشماری عمومى جمعیت کشور در ۱۳۳۵ش، جمعیت شهر اشکذر ۲۲۲۰برآورد شده است . سرشماری های مربوط به سالهای ۱۳۵۵ و ۱۳۶۵ش جمعیت شهر را به ترتیب ۱۷۷۶و ۹۶۳۷نفر گزارش کردهاند و آخرین سرشماری جمعیت در ۱۳۷۰ش، گویای جمعیتى معادل با ۱۰۵۵۸نفر (۲۲۳۶خانوار) در شهر اشکذر است. بدینسان درصد رشد جمعیت بین سالهای ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ش، ۵/۱% و بین سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۰ش ۲/۹% بوده است. جمعیت فعلى شهر در مساحتى بالغ بر ۱۸/۱ کم ۲ به سر مىبرند. آمار موجود نشان مىدهد که در میان افراد ۶ ساله و بالاتر ساکن در اشکذر ۶۷/۴% با سواد بودهاند که این نسبت در بین مردان ۷۴/۶% و در بین زنان ۵۹/۳% بوده است.
ساکنان شهر در گروههای عمدة زیر دارای فعالیت اقتصادی هستند: ۱۷/۸% در کشاورزی و دامپروری و ۲۳/۹% در صنعت، ۲۳/۸% در ساختمان و بقیه در سایر گروههای عمده اشتغال داشتهاند. در کنار فعالیتهای عمدة اقتصادی، صنایعدستى از قبیل فرشبافى، زیلو بافى، پارچهبافى و یک کارخانة جوراببافى در این شهر دایر است .
براساس آخرین سرشماری عمومى نفوس و مسکن شهرستان یزد از خانوارهای معمولى ساکن این شهر، ۹۷/۶% از برق و ۹۶/۷% از آب لولهکشى و ۷% از تلفن در محل سکونت خود استفاده مىکنند. آب آشامیدنى ۹۷/۸% از خانوارهای شهر از مخزن عمومى تأمین مىشود. سوخت عمدة مصرفى برای پخت و پز در ۸۸/۸% از خانوارهای معمولى ساکن، گاز و در ۷/۳% نفت سفید بوده است. سوخت عمدة مصرفى برای ایجاد گرما در محل زندگى ۹۵/۵% از خانوارها نیز نفت سفید بوده است.
آثار کهن برجای مانده در اشکذر از این قرار است: یک آسیاب کهن که سقف آن گنبدی شکل است و برای ساخت آن از آجر استفاده شده، و سقفبندی و آجرکاری و نقشهایهندسى آندرخور توجهاست؛ مسجد جامع اشکذر که مربوط به سدة ۹ق است؛ ویرانههای اسفنجرد و یک قلعة کهن که گفته مىشود قدمت آن به هزار سال پیش مىرسد.